Από τον Ληθαίο στον Μαλωνίτη

Αν γεννήθηκες Μεσαρίτης και ακούσεις τη λέξη ποταμός, δεν σκέφτεσαι ούτε τον Δούναβη ούτε τον Δνείπερο. Κι ας έχουν και βαλς να χορέψεις με την εκλεκτή της καρδιάς σου. Σκέφτεσαι πιο ταπεινά. Τον χείμαρρο στη μέση του κάμπου της Μεσαράς το Γέρο Ποταμό. Μπορεί ο Τζέιμς Μποντ να ξυπνά με εφιάλτες πως πέφτει στους γκρεμούς ενώ τον κυνηγά από πίσω μια Άστον Μάρτιν, μα εσύ, πάλι πιο ταπεινά, ονειρεύεσαι πως ετσούριξες στον ποταμό, στην Πομπιανή γέφυρα.

Και τον Κόρακα στην ίδια γέφυρα τον φαντάζεσαι να δίνει πούλους στον ποταμό που δεν τον αφήνει να περάσει να πάει να βοηθήσει τον κυκλωμενο από τούρκους Ξωπατέρα.

Τα καθαρά καλοκαιρινά βράδυα, που ο πατήρ μου στην καραβόβρυση την «έβλεπε» Γαλιλαίος και μου δειχνε τα αστέρια με το δαχτύλι ντου, θελα μου πει « και εδώ ο Γερο ποταμος, πάει έτσι.. ετσι.. ετσι» δειχνοντας μου το γαλαξία μας.

Στον χρόνο άλλαξε και μορφή και ονόματα. Δεν ξέρουμε πώς τον έλεγαν οι Μινωίτες, αλλά δεν αποκλείεται να το μάθουμε κάποια μέρα. Κάποιο λένε πως τον έλεγαν Ιερό Ποταμό μα δεν το επιβεβαιώνω πουθενά πέρα από κείμενα σε φτωχά τουριστικά πόρταλ. Ξέρουμε όμως ότι δεν τον έβλεπαν όπως τον βλέπουμε εμείς τώρα.

Σύγχρονες γεωλογικές και γεωαρχαιολογικές έρευνες στην περιοχή της Φαιστού προσφέρουν σημαντικές ενδείξεις ότι ο Ραδάμανθυς, αν στεκόταν εκεί ψηλά και ατένιζε βορειοανατολικά, θα έβλεπε μια μεγάλη έκταση ήσυχου νερού. Στους μινωικούς χρόνους υπήρχε κάτω από τη Φαιστό και την αγία τριάδα λίμνη, που αργότερα μετατράπηκε σε ελώδη περιοχή. Η κοίτη του ποταμού ήταν φιδίσια, ασταθής, γεμάτη νερά και βάλτους.

Για χιλιάδες χρόνια όμως έμεινε ο μεγάλος άξονας γύρω από τον οποίο οργανώθηκε η ζωή του τόπου μας.

Ο Στράβων γράφει ότι ο Ληθαίος περνούσε από τη Γόρτυνα. Λίγο αργότερα, τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο Κλαύδιος Πτολεμαίος, στη Γεωγραφία του, καταγράφει στη νότια Κρήτη τις «Ληθαίου ποταμού εκβολαί». Οι συντεταγμένες του Πτολεμαίου παρουσιάζουν γνωστά προβλήματα και δεν επιτρέπουν μια απλή ταύτιση της αρχαίας εκβολής με τη σημερινή. Το σημαντικό όμως είναι ότι το όνομα Ληθαίος αποτελούσε μέρος της αρχαίας γεωγραφίας του ποταμού της Μεσαράς.

Γύρω στο 1415 ο Φλωρεντινός μοναχός και περιηγητής Cristoforo Buondelmonti περιπλέει την Κρήτη. Φτάνει στην παραλία της Πυργιώτισσας και, βλέποντας την εκβολή του μεγάλου ποταμού της Μεσαράς, θεωρεί ότι έχει μπροστά του τον αρχαίο Ληθαίο. Είτε η ταύτισή του ήταν ακριβής είτε όχι, η μαρτυρία του είναι ενδιαφέρουσα. Ένας άνθρωπος πριν από εξακόσια χρόνια στεκόταν μπροστά στο ίδιο ποτάμι και προσπαθούσε, όπως κι εμείς σήμερα, να καταλάβει την ιστορία του.

Και ύστερα έρχεται ένα άλλο όνομα.

Μαλωνίτης. Maloniti. Malogniti.

Το όνομα εμφανίζεται ήδη στη βενετική χαρτογραφία από τον 16ο αιώνα.

Αν ήμουν ο φίλος μου ο Ανδρέας ο Λενακάκης, θα πόσταρα:

«Βοήθεια, φίλοι μου! Λέει κανείς στο χωριό του τη λέξη Μαλωνίτης;» Η μορφή του ονόματος φαίνεται ελληνική και πιθανότατα κρύβει ένα παλαιότερο τοπωνύμιο, κάποιο Μαλών ή Μαλεών, που χάθηκε από τη μνήμη του τόπου. Οι Βενετοί φαίνεται πως απλώς έγραψαν με τα δικά τους γράμματα αυτό που άκουγαν — αν το άκουγαν καλά.

Ο ποταμός όμως είναι πολύ παλαιότερος από όλα τα ονόματά του. Μέσα στους αιώνες τα νερά από τον Ψηλορείτη, τα Αστερούσια και τους γύρω λόφους κατέβαιναν προς την πεδιάδα, γέμιζαν νερά τα σπλάχνα της Μεσαράς, ξυπνούσαν πηγές και σαΐτες, έφτιαχναν ρυάκια, μετέφεραν χώμα και δημιουργούσαν το εύφορο έδαφος πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η ζωή στη Μεσαρά επί χιλιάδες χρόνια.

Όσο εύφορη όμως έκανε την πεδιάδα, τόσο την τύλιγε η ελονοσία τα υγρά καλοκαίρια. Οι αρχαίοι κατοικούσαν συνήθως σε λόφους και υψώματα πάνω από την πεδιάδα, εκεί που ο αέρας τσαντίζει τα κουνούπια. Ακόμη και στις αρχές του 20ού αιώνα, όταν γίνονταν οι ανασκαφές στη Φαιστό, τα κουνούπια και η ελονοσία ήταν πραγματικός φόβος για τους εργάτες και αρχαιολόγους. Οι ανασκαφές τελείωναν συνήθως μέσα στον Ιούνιο. Στις 3 Ιουλίου του 1908 ανακαλύφθηκε ο Δίσκος της Φαιστού, στο τέλος μιας μάλλον καθυστερημένης ανασκαφικής περιόδου εκείνης της χρονιάς.

Μέχρι τη δεκαετία του 1970 ο ποταμός είχε ακόμη μόνιμη ροή. Για την περίοδο 1973–1986 οι μετρήσεις δίνουν μέση ετήσια απορροή κοντά στα 29 εκατομμύρια κυβικά μέτρα ( σχεδόν δυο φορές το φράγμα της Φανερωμένης). Η ροή κάποτε δεν σταματούσε το καλοκαίρι και Μεσαρίτες και οι ξένοι έβρισκαν δροσιά μέσα στο θέρος. Αν με ρωτούσες που πάνε οι θερριστές στο περιβόητο ρητό της Αγιά Τριάδας, θα έλεγα για μπάνιο στο Γεροπόταμο. Ξέρετε εσείς κανένα να χαμογελά που πάει για δουλειά; Αυτά μόνο στα βίντεο προπαγάνδας της Πρώην Σοβιετικής 'Ενωσης θα το δεις.

Σήμερα πολλές φορές βλέπεις την ξερή κοίτη ακόμη και τον χειμώνα — εκτός κι αν ο οδηγός του βυτίου εκκένωσης βόθρων βιάζεται να σχολάσει. Και φαίνεται να βιάζεται συχνά.

Γιατί τόση διαφορά όμως τότε και τώρα;

«Γιατί τοτέσας έκανε νερά, θυμούμαι γω», μου λέει ένας μπάρμπας με μουστάκια κιτρινισμένα από τη νικοτίνη και με μια βεβαιότητα που θα έκανε τον Αϊνστάιν να κωλώσει από τις βασικά αξιώματα της σχετικότητας.

Μα δεν είναι θέμα μνήμης. Τα βροχομετρικά στοιχεία δεν δείχνουν κάποια τεράστια αλλαγή στον ετήσιο ιετό που να εξηγεί αυτό που συνέβη. Δεν μπορούμε να πούμε απλώς ότι «τότε έβρεχε περισσότερο», γιατί απλώς δεν έβρεχε περισσότερο.

Φταίμε εμείς.

Κάποτε ο ποταμός ήταν ζωή. Μέχρι και τη δεκαετία του ’70 υπήρχαν καλοκαίρια στην κοίτη: άνθρωποι, παιδιά, παιχνίδια και γέλια. Οι μύλοι της Φαλάνδρας άλεθαν το σιτάρι της Μεσσαράς για αιώνες με την δύναμη του τρεχούμενου νερού του Γεροποτάμου. Όμως, η ίδια γενιά που τον κολύμπησε το ποταμό τον μαγάρισε κιόλας.

Η δική μου γενιά, η γενιά X, γνώρισε έναν άλλο ποταμό. Τον «βρωμιάρη ποταμό». Σκουπίδια, μπάζα, ψοφίμια, λύματα. Έναν τόπο που του γυρίσαμε την πλάτη και μάθαμε να τον αντιμετωπίζουμε σαν σκουπιδαριό. Και σήμερα το ίδιο ακριβώς. Λίγη διαφορά. Η δική μου γενιά όχι μόνο έμαθε καλά και συνεχίζει να τον μαγαρίζει- αλλά έμαθε να τον ξεραίνει κιόλας.

Ο ποταμός μας και ο υπόγειος υδροφορέας είναι συγκοινωνούντα δοχεία. Όσο κατεβάζουμε τη στάθμη του υπόγειου νερού με γεωτρήσεις και άντληση (ειδικά την παράνομη, που δεν έχει μέτρο αλλά κανείς δεν διαμαρτύρεται), τόσο αφαιρούμε από τον ποταμό το νερό που το δίνει ζωή. Σε ορισμένες περιοχές της Μεσαράς η στάθμη του υδροφορέα έχει πέσει πάρα πολλές δεκάδες μέτρα και η θάλασσα απειλεί. Ο άδειος υδροφορέας φαίνεται τελικά και στην άδεια κοίτη· δεν χρειάζεται μεγάλη επιστήμη ούτε μετρήσεις και πτυχία.

Κι όμως, από τον Ληθαίο του αρχαίου κόσμου στον Μαλωνίτη των Βενετών και στον σημερινό Γεροπόταμο, πρόκειται για το ίδιο μεγάλο μονοπάτι της ζωής του τόπου. Την ιστορία του νερού της Μεσαράς. Και αυτή η ιστορία μάς αφορά σήμερα περισσότερο από ποτέ.

Γιατί η ζωή στη Μεσαρά εξακολουθεί να εξαρτάται από αυτόν τον ποταμό.

Ενεργοί Πολίτες Μεσσαράς